Największa szkoła ponadpodstawowa w powiecie dębickim.
Jej historia rozpoczyna się, kiedy w 1938 roku z inicjatywy starosty Kazimierza Ringa, inspektora szkolnego Leona Grabowieckiego i burmistrza Michała Staronia powstało Towarzystwo Prywatnej Powiatowej Szkoły Mechanicznej w Dębicy, którego prezesem został Michał Staroń, a wiceprezesem ks. Jan Nagórzański, proboszcz parafii w Gumniskach, skarbnikiem Aleksander Masło, a członkami: Włodzimierz Skarbek-Borowski, Franciszek Bochniewicz, Stefan Dwornik, Karol Kassube, Michał Knot, ks. Władysław Kopernicki, Stanisław Kowalczyk, Stanisław Mazurkiewicz, Walerian Pająk, Kazimierz Ring, Jan Różański, Franciszek Sadowski, Michał Samsonowicz, Teofil Sobociński, Władysław Staroń. Na czele komisji rewizyjnej stał Robert Berger.
Szybko rozpoczęła się budowa obiektów na terenie przekazanym przez hr. Edwarda Raczyńskiego, według projektu inż. Bronisława Błasiaka z Dębicy, który sam kierował pracami. Był on m.in. współprojektantem rozbudowy portu w Gdyni.1
Prace ruszyły 30 lipca 1938 roku. Budowano budynek główny, warsztaty, kuźnię i halę maszyn. Ich wyposażenie w w dużej części pozyskane zostało z demobilu od wojska. Obrabiarki kupiły władze miasta.2
Nie czekając na zakończenie budowy, szkoła we wrześniu 1937 roku rozpoczęła działalność pod nazwą Prywatna Męska Szkoła Mechaniczna Towarzystwa Powiatowej Szkoły Mechanicznej. To wtedy powstało określenie – Mechanik, które jako nieformalna nazwa szkoły jest używane do dzisiaj.
Nauka odbywała się w obiektach koszar wojskowych, a zajęcia praktyczne w budynku Seminarium Nauczycielskiego (obecnie ma tam siedzibę ZSE). Pierwszym dyrektorem został Józef Nowak, emerytowany oficer Wojska Polskiego (kapitan). W pierwszym roku uczęszczało do Mechanika ok. 200 uczniów, do trzech klas szkoły mechanicznej i jednego oddziału czteroletniego Gimnazjum Mechanicznego. Płacili czesne – ok. 20 zł. Powstał też internat dla 62 uczniów; jego kierownikiem był Józef Szlamka.
W marcu 1939 roku szkołę wizytowała delegacja rządowa, przyjechał w jej składzie premier Felicjan Sławoj-Składkowski. Szkoła miała przejść pod zarząd wojskowy.4
W sierpniu 1939 roku oddane zostały własne obiekty szkolne przy obecnej ul. Rzeszowskiej. Warsztaty wyposażone zostały w maszyny i urządzenia oferowane przez Śląskie Zakłady Techniczne w Katowicach i Zakłady Mechaniczne w Bielsku.5
Transport ze stacji kolejowej w Dębicy do szkolnych warsztatów rozpoczął się 1 września 1939 roku; pomagali w tym sami uczniowie. Nie uniknęli nalotu niemieckich samolotów. W sumie tego dnia przewieziono do szkoły 3 wagony tokarek, wiertarek, frezarek i innych maszyn. Nie wszystkie dotarły do Dębicy wskutek działań wojennych.6
We wrześniu 1939 roku, po wkroczeniu Niemców do Dębicy, budynek został przeznaczony na kwatery dla wojska. Powstały w nim także warsztaty naprawy samochodów wojskowych. Dopiero 10 grudnia 1939 roku staraniem dyrektora Leona Grabowieckiego władze okupacyjne zezwoliły na wznowienie nauki, szkoła działała pod nazwą Trzyletnia Publiczna Szkoła Rzemieślnicza dla Mechaników.7
Jej dyrektorem był Leon Grabowiecki, po nim Michał Affanasowicz (od 1941 roku). Uczyło się w szkole ok. 350 osób. Kończyli tę edukację egzaminem czeladniczym. Ci, którzy nie mieli szansy na znalezienie zatrudnienia z reguły kończyli go wynikiem negatywnym, co miało zapobiec ich wywiezieniu na roboty do Niemiec.
W 1942 roku Niemcy zrekrutowali całą klasę drugą do wywozu na roboty przymusowe. Jednak w dniu wyjazdu na stacji kolejowej zjawiło się tylko czterech z nich. Kazimierz Nowacki zginął później podczas bombardowania Berlina.
Wielu nauczycieli i uczniów było zaangażowanych w tajne nauczanie. Spora grupa, także nauczyciel Antoni Ciecieręga, była członkami podziemnej organizacji harcerskiej Szare Szeregi. Aresztowany w 1941 roku zginął w obozie w Auschwitz.
Z rąk okupanta zginęło dwóch pracowników warsztatów szkolnych: Józef Stefan Baranowski i Józef Kula oraz uczniowie szkoły: Aleksander Augustynowicz, Roman Banek, Jerzy Bogucki, Adam Ciurkot, Aleksander Jędrzejczyk, Bronisław Longosz, Mieczysław Michalik, Antoni Pocica, Mieczysław Rudziński, Kazimierz Skwira, Stanisław Sujdak, Tadeusz Tarnowski, Julian Wójcik Stefan Wąchała.8
Uczniowie i nauczyciele włączyli się w działania ruchu oporu. Odbywało się tajne nauczanie, prowadzone i organizowane przez Leona Grabowieckiego, Michała Affanasowicza, Franciszka Sadowskiego, Władysława Zielińskiego. Na jednym z kompletów przerabiano z najzdolniejszą młodzieżą pełny program szkoły średniej.
Pod koniec wojny, po wysiedleniu mieszkańców z Dębicy, która stała się na pół roku miastem frontowym, szkołę przeniesiono do Ropczyc, gdzie kierowali nią najpierw Franciszek Sadowski, potem ks. Jan Zwierz.
W 1945 roku Mechanik wznowił działalność w Dębicy jako Prywatne Gimnazjum Mechaniczne. Dyrektorem został Alfred Janiszewski. Niestety, nie udało się odzyskać wywiezionego do Ropczyc sprzętu szkolnego, który został przywłaszczony przez szkołę utworzoną w tym mieście. Uczniów było ok. dwustu. Budynek był bez okien, drzwi, prądu, balustrad na schodach, pieców. Odbudową zajęli się nauczyciele i uczniowie.
Szkoła była prywatna, uczniowie płacili czesne, z którego wynagradzano nauczycieli. Mimo starań dyrektora Alfreda Janiszewskiego władze nie zgodziły się w 1946 roku na jej upaństwowienie. Udało się to dopiero w maju 1947 roku, ale w praktyce stało się to dwa lata później po reorganizacji szkolnictwa zawodowego, z dniem 1 stycznia 1949 roku, gdy dyrektorem był Ludwik Rąpała. Powstało wówczas Państwowe Gimnazjum i Liceum Mechaniczne. W tym czasie w szkole powstały: spółdzielnia uczniowska, założona przez Jana Kujbidę, kółko teatralne prowadzone przez prof. Kamila Jadernego oraz zespół orkiestry dętej prowadzony przez Stanisława Pierzchałę.
W 1952 roku doszło do podziału na Technikum Mechaniczne oraz Zasadniczą Szkołę Metalową. Dyrektorem tej drugiej został Władysław Piotrowski (do 1953 roku), a po nim Erazm Szmytka. Dyrektorem technikum pozostał Ludwik Rąpała.
Do Związku Młodzieży Polskiej należało w tym czasie 444 uczniów w 16 kołach klasowych.
W lutym 1954 roku Zasadniczą Szkołę Chemiczną w Dębicy przeniesiono do budynku Technikum Mechanicznego, a jej dyrektorem został Stanisław Kruczek.
W 1955 roku skończyła się budowa nowego internatu; trwała trzy lata.
Za kadencji dyrektora Kruczka, w 1964 roku, został otwarty stadion szkolny, obecnie administrowany przez Międzyszkolny Klub Sportowy.
Stanisław Kruczek był dyrektorem nie tylko Technikum Mechanicznego, ale też Technikum Chemicznego, które otwarte zostało na początku lat 60-tych przy ul. Rzeszowskiej i dopiero w 1972 roku przeniesione do Stomilu.
Rok 1970 to początek budowy nowego skrzydła szkoły, wzdłuż ul. Rzeszowskiej, także sali gimnastycznej i trybun na stadionie. W 1973 roku wyremontowany został stary budynek. Od tego czasu można było kształcić więcej młodzieży, a Mechanik został największą szkołą w powiecie. I jest nią do dzisiaj.
W tym czasie szkoła miała nadal własną orkiestrę dętą, której kapelmistrzem był Piotr Czuchra; istniała do 1989 roku.
W roku szkolnym 1972/1973 w Zespole Szkół Zawodowych funkcjonowały: Technikum Mechaniczne, Technikum Chemiczne, Liceum Zawodowe, Zasadnicza Szkoła Zawodowa, Studium Policealne, Technikum Mechaniczne dla Pracujących, Technikum Mechaniczne po Szkole Zawodowej, Zasadnicza Szkoła Dokształcająca.
W 1975 roku, gdy Stanisław Kruczek odszedł na emeryturę, dyrektorem szkoły został najpierw na krótko Stanisław Pogorzelski, a po nim Janina Wójcik. Od 1977 roku był nim Stefan Dziepak – do 1990 roku, kiedy także przeszedł na emeryturę.
W 1986 roku, gdy otwarto nowy kierunek – krawiectwo usługowe, w mury szkoły wstępowały coraz częściej dziewczęta. W poprzednich dekadach należało to do rzadkości.
W 1990 roku nowym dyrektorem został Jan Mytkoś. Po nim byli nimi kolejno: Ryszard Dzierża, Ryszard Różak, Kazimierz Moskal (2003-2005), Ireneusz Kozak (2005-2007). Obecnym dyrektorem, od 2007 roku, jest Bożena Zielińska.
W kwietniu 2006 roku patronem szkoły został Jan Paweł II. Uroczystościom religijnym, związanym z nadaniem imienia, przewodniczył bp Marian Duś, absolwent szkoły z 1956 roku.
Mury Mechanika opuściło ok. 30 tys. absolwentów. Wśród nich m.in.: długoletni dyrektorzy innych dębickich szkół: Zbigniew Drzymała (SP nr 1 i MG nr 1), Ryszard Pękala (I LO), Kazimierz Siwula (ZSE), posłowie: Kazimierz Moskal (w latach 2003-2005 dyrektor Mechanika) i Jan Warzecha, burmistrzowie i wójtowie Zygmunt Żabicki (Dębica), Józef Chudy (Czarna), Robert Mucha (Jodłowa). Wielu absolwentów to znani naukowcy, m.in. prof. Stanisław Pieprzny, prof. Stanisław Skrzypek, prof. Adam Bokota, prof. Adam Marciniec, dr Józef Cebulski. Są nimi także wybitni sportowcy, m.in.: Andrzej Rżany, Ryszard Świerad, Jacek Zieliński.9
W szkole uczy się stale ok. 1.400 uczniów w technikach i szkole zawodowej na kierunkach na bieżąco dostosowywanych do potrzeb rynku pracy.
Obecnie (2024) w ramach ZSZ nr 1 funkcjonują:
- Technikum nr 1 w Dębicy: technik budownictwa z elementami aranżacji wnętrz, technik grafiki i poligrafii cyfrowej, technik elektryk z elementami spawalnictwa, technik pojazdów samochodowych, technik mechatronik z elementami robotyki i obrabiarek cnc, technik stylista, technik przemysłu mody, technik informatyk z elementami gamingu, technik geodeta, technik spawalnictwa;
- V Liceum Ogólnokształcące w Dębicy; profil ratownictwo przedmedyczne;
- Branżowa Szkoła I stopnia nr 1: mechanik pojazdów samochodowych, monter zabudowy i robót wykończeniowych w budownictwie, klasa wielozawodowa (blacharz, elektromechanik, fryzjer, kucharz, monter sieci i instalacji sanitarnych, operator obrabiarek skrawających, ślusarz, elektryk, kierowca mechanik, stolarz, operator urządzeń przemysłu chemicznego, krawiec, operator maszyn i urządzeń do robót ziemnych i drogowych, automatyk, mechatronik, mechanik – monter maszyn i urządzeń i inne według klasyfikacji zawodów).
Dyrektorzy szkoły:
- Józef Nowak (1938-1939)
- Leon Grabowiecki (1939-1941)
- Michał Affanasowicz (1941-1943)
- Franciszek Sadowski (1944-1945)
- Jan Zwierz (1945)
- Alfred Janiszewski (1945-1946)
- Zenon Śliwiński (1946-1947)
- Ludwik Rąpała (1947-1956)
- Stanisław Kruczek (1956-1975)
- Stanisław Pogorzelski (1975-1976)
- Janina Wójcik (1976-1977)
- Stefan Dziepak (1977-1990)
- Jan Mytkoś (1990-1994)
- Jerzy Dzierża (1994-1998)
- Ryszard Różak (1998-2003)
- Kazimierz Moskal (2003-2005)
- Ireneusz Kozak (2005-2007)
- Bożena Zielińska (od 2007 roku)
1 Piotr Boś, Jan Zygmunt Boś, Kronika Technikum Mechanicznego i Zasadniczej Szkoły Zawodowej w Dębicy, Dębica 1965
2 Tamże
3 Tamże
4 Tamże
5 Z dziejów szkoły, Echo Załogi, nr 1/1975
6 Piotr Boś, Jan Zygmunt Boś, Kronika Technikum Mechanicznego i Zasadniczej Szkoły Zawodowej w Dębicy, Dębica 1965
7 Z dziejów szkoły, Echo Załogi, nr 1/1975
8 mechanikdebica.edu.pl
9 Monografia dębickiego Mechanika, praca zbiorowa pod red. Grażyny Waśko, Dębica 2009